Totovi
grb
facebook logo  youtube logo  ЋИР / ENG

O DELU

“Totovi”, groteska sa elementima satire jednog od najpriznatijih mađarskih pisaca 20. veka, Ištvana Erkenja, građena je kroz tipične komediografske kalambure zabune sprovedene u priči zasnovanoj na apsurdu o pokušaju da se sačuva harmonija idealizovanog patrijarhalnog ustrojstva u maloj, zatvorenoj sredini, tokom Drugog svetskog rata, uprkos rastućoj represiji koja stiže sa novim političkim ustrojstvom. Nastala je na osnovu novele “Dobrodošlica za Majora” iz 1966. godine, koja se smatra amblematičnom za tadašnje vreme, odnosno društveno-političke okolnosti u Mađarskoj. Inspirisana je stravičnom, istovremeno besmislenom i uzaludnom, sudbinom mađarskih vojnika na Istočnom frontu januara 1943. godine, kada se 60.000 njih doslovce smrzlo u dolini Dona, a Erkenj je bio svedok ovog stradanja.

Na nagovor Karolja Kazimira, Ištvan Erkenj piše dramsku verziju priče, koja je praizvedena 1967. godine u budimpeštanskom Talija teatru. Pisac se, tada, obratio gledaocima “Pismom publici” u kome, preko paralele sa Kamijevim tumačenjem mita o Sizifu, govori o apsurdu uzaludnog životnog truda, strahu koji prevladava razum i apsurdnom instinktu preživljavanja da se ipak pokuša ponovo. “Bilo bi dobro kada više ne bi bilo potrebe da se živi u strahu”, zapisao je Erkenj.

Komad je preveden na mnoge jezike i izvođen na scenama širom sveta od Budimpešte i Njujorka do Damaska i Džakarte.

O PISCU

Ištvan Erkernj (1912-1979), jedan je od najpoznatijih i najuticajnijih mađarskih pisaca XX veka. Pripovedač i dramatičar, Erkenj, koga smatraju “majstorom groteske”, svetsku slavu stekao je izuzetno oštrim, satiričnim kratkim pričama. Njegovo britko pero nije štedelo komunističku vlast u Mađarskoj, te mu je od 1956. do 1960. bilo zabranjeno da objavljuje. Dela su mu prevedena na većinu svetskih jezika, a ostavio je iza sebe obiman opus iz kog se izdvajaju “Jednominutne novele”, “Ples mora”, “Bračni drugovi”, “Voronjež”, te drame “U potrazi za ključem”, “Mačija igra” i “Totovi”. Godine 2004. renovirano Kamerno pozorište “Madač” u Budimpešti ponelo je njegovo ime.

REČ REDITELjA

Ponovo radim u Beogradskom dramskom pozorištu, prvi put posle “Mačke na usijanom limenom krovu” (1990) i “Staklene menažerije” (1991)...

Ponovo, i to po prvi put, radim jedan tekst -“Totovi” su bili i moja diplomska predstava u Ateljeu 212 (1986)...

I, nakon toliko godina, Totovi su i dalje sasvim obična, uplašena porodica: prosečni, mali, ispravni i pokorni ljudi, uzorni građani, u svemu po propisu, u svemu spremni da ugode vlasti... Ni vlast nije menjala svoje atribute, kada je najuplašenija tada je i najagresivnija, i obrnuto...

A kada prestravljeni podanici pokušavaju da ugode isto toliko prestravljenoj vlasti, kada je duh satrti vlada samo beslovestan strah, kao prirodan žanr preostaje tragična groteska –dok ljude neumoljivo podilazi jeza, u isto vreme oni se i smeju.

U spoju jezivog i smešnog izniče novi kvalitet deformisanog I uspostavlja se sistem izopačenih vrednosti.

Sa brižljivo odabranom ekipom i sa velikom umetničkom radošću i strašću, 14. marta otpočele su u BDP-u probe ovog sjajnog komada, čiji je autor jedan od klasika moderne mađarske dramske literature. Ištvan Erkenj (1912-1979), “pisac sa čudnim osećajem za apsurd modernog života”, često je nazivan“majstorom groteske”.

“Mi, ljudi, se ne menjamo – uvek je moguć fašizam”, poručuje autor.

Svi smo mi i žrtve i dželati, svi smo mi i stradalnici i krvnici.

Različite situacije i okolnosti bude i naglašavaju u nama jednu od te dve karakterne crte. Svi mi živimo u međusobnoj zavisnosti, Tot i Major ne isključuju, već uslovljavaju jedan drugog – odnos između podređenosti i nadređenosti je komplementaran. Takav je i odnos između njihovih strahova – dva straha, čiji su društveni izvori međusobno sasvim udaljeni, izazivajući se, dopunjuju jedan drugog. Zajednički imenitelj, zajednička beda i zajednička tragedija Tota i Majora jeste – obostrani STRAH.

Otuda kao centralni problem predstava tretira diktaturu straha u neraskidivom spoju sa dragovoljnim (a krajnje beskorisnim) podvrgavanjem toj diktaturi.

Žrtve su te koje dozvoljavaju krvnike, isto kao što revolt jednih završava rađanjem još većeg nasilja i još strašnijih ekscesa kod drugih. Izvor svekolikog terora leži u strahu, proizvodeći i porađajući nove strahove, ponovo i ponovo, “udvostručujući se, razmnožavajući se kao jednoćelijske životinje, šireći se poput gasova, zarazni kao virusi”. “Bilo je već ljudi koji su se toliko plašili, da je strah celu jednu veliku zemlju doveo do moralnog apsurda”, piše Erkenj u svom “Pismu gledaocu”.

Major zastrašuje i ponižava Totove zato što je, potresen ratnim strahotama, I sam zastrašen i ponižen. Ujedno, on je (žrtva) i nosilac patološkog sindroma vlasti… Svoj “mir” pronalazi samo kada celu porodicu natera na savršeno besmislen rad…“Jedina i poslednja nada čoveka leži u delanju. Groteska nastaje kada je to delanje besmisleno”, ističe autor.

Totovi vlastitim strahom razdražuju i potpiruju Majorov strah, a sebe ponižavaju beslovesno odričući se ljudskosti, odričući se dostojanstva, odričući se slobode.

Njihov način mišljenja navodi ih na saglašavanje sa ludošću i nerazumnošću koje su zavladale, i dovodi ih dotle da u svetu protivurečnosti i sami čine besmislice i gluposti, shvatajući to kao neku vrstu ispunjavanja dužnosti. Groteskno razotkrivanje malograđanskog rezonovanja takav“smisleni”napor – povinovanja besmislenoj, despotskoj, samovoljnoj moći - obrće u apsurdno smešni besmisao i tragičnu uzaludnost.

Takvo ponašanje nameće se kao psihička deformacija imanentna sistemu, kao rezultat fašističkog, imperijalističkog ideološkog mehanizma. Reč je o satiranju duha, kojim se pojedinci služe da bi sebi ojačali vlast. Tako se narod dovodi do beslovesnosti, do toga da više ne razlikuje dobro od zla. Trijumfuju besmisli…besmisleni su ljudsko dostojanstvo i slobodna volja. Narodu se prepušta dilema: sloboda i smrt ili potčinjavanje strahovladi i goli život. To su poluge kojima se vlast održava. Podsetila bih na ovom mestu i na Volterovo uverenje da, kada prestane svaka nada, izgubi se svaki smisao – jedino časno što čoveku preostaje, jeste mreti.

Paradoksalno, Totovi su žrtve – ali su i potpora. Podatnost i spremnost na bezuslovno, apsolutno potčinjavanje vlasti rađa autokratu…Diktator se ne događa sam od sebe, ne pada sa Marsa. Radi se o svojevrsnom neraskidivom SAVEZU malograđanštine i fašizma. A u korenu tog opakog saveza je – obostrani STRAH.

LjiljanaTodorović

O REDITELjU

Ljiljana Todorović diplomirala je na Fakultetu dramskih umetnosti u Beogradu na Katedri za pozorišnu i radio režiju, u klasi prof. Miroslava Belovića. Diplomirala i na Pravnom fakultetu u Beogradu. Režirala je veliki broj predstava u najznačajnijim domaćim i regionalnim teatrima, koje su učestvovale na brojnim domaćim i inostranim festivalima.

Režirala je u: Ateljeu 212, Teatru “Bojan Stupica”, Studentskom kulturnom centru, Beogradskom dramskom pozorištu, beogradskom tramvaju “trojka”, Narodnom pozorištu u Beogradu, Zvezdara teatru, Narodnom pozorištu RS u Banja Luci, Pozorištu “Dobrica Milutinović” u Sremskoj Mitrovici, Narodnom pozorištu u Nišu, Narodnom pozorištu u Leskovcu, Narodnom pozorištu “Toša Jovanović” u Zrenjaninu, Sarajevskom ratnom teatru SARTR-u u Sarajevu...

Najznačajnije predstave: “Fizičari”, Fridrih Direnmat (nagrađena Srebrnom plaketom Grada Beograda); “Smrt Omera i Merime”, adapt. Miroslava Belovića; “Ćelava pevacica”, Ežen Jonesko; “Eduard i Bog”, Milan Kundera (Nagrada za režiju i najboljeg studenta režije “Dr Hugo Klajn”; kao najbolja akademska predstava odigrana na Pozorju mladih (Sterijino pozorje), Danima teatra mladih u Skoplju, Borštnikovim srečanjima u Mariboru); “Uspomene iz Rakovice”, Vidosav Stevanović; “Totovi”, Ištvan Erkenj; “Mačka na usijanom limenom krovu”, Tenesi Vilijams; “Staklena menažerija”, Tenesi Vilijams (odabrana kao jedina iz oblasti pozorišne umetnosti da reprezentuje jugoslovenski teatar u okviru poslednjeg učešća stare Jugoslavije na Svetskoj izložbi EXPO ’92, kojom prilikom je izvedena u Teatru Alameda u Sevilji, Španija); “Smrt i devojka”Ariel Dorfman (Nagrada za najbolju predstavu 1999/2000. u Republici Srpskoj); “Beogradska trilogija”, Biljana Srbljanović; “Vrteška”, Artur Šnicler (Najbolje režirana diplomska predstava Akademije umetnosti Univerziteta u Beogradu, sa klasom prof. Branislava Cige Jerinića); “Pogled u nebo”, Dejvid Her (na NIN-ovoj listi najboljih predstava u sezoni 2002/2003); “Bestidnik”, Erik-Emanuel Šmit; “Posetilac”, Erik-Emanuel Šmit (u okviru nebrojenih gostovanja i učešća na festivalima, igrana u Ljubljani, Tuzli, Novom Sadu, Pančevu, Sremskoj Mitrovici, Nišu, Budvi, Tivtu, Somboru, Zaječaru, Valjevu, Kruševcu, Zagrebu, Sarajevu, Mostaru, Torontu, Bratislavi, Beču); “Ejmin pogled”, Dejvid Her (najbolja predstava u sezoni 2007/8. po izboru Beokulta, II na NIN-ovoj listi najboljih predstava i na Listi najboljih E-Novina); “Život iz početka”, Miroslav Momčilović; “Travestije” Tom Stopard (u iščekivanju premijere); “Jedan Pikaso”, Džefri Hačer (učešće na festivalima širom BIH, Srbije, Crne Gore i Makedonije, nagrade na Interfest-u u Kragujevcu i Festivalu glumca u Nikšiću); “Kumovi”, Dušan Kovačević; “Avgust u okrugu Osejdž”, Trejsi Lets (peta režija u pozorištu Atelje 212).

Adaptirala je tekstove i režirala brojne drame u Dramskom programu Radio Beograda. Radila je kao profesor Glume u 12. Beogradskoj gimnaziji i na Akademiji umetnosti Univerziteta u Beogradu, radi na Novoj akademiji Evropskog univerziteta umetnosti. Selektor, član ili predsednica žirija mnogih pozorišnih festivala u staroj Jugoslaviji, kao i u Srbiji.

Ovo je njena treća režija u Beogradskom dramskom pozorištu.

Vreme trajanja: 1 sat i 30 min.

Premijera: 18.05.2017.

PISAC
Ištvan Erkenj


PREVOD
Eugen Verber


REŽIJA, AUTOR ADAPTACIJE TEKSTA I DRAMATURG
Ljiljana Todorović


SCENOGRAF
Magdalena Vlajić


KOSTIMOGRAF
Maja Mirković


KOMPOZITOR I IZVOĐAČ SCENSKE MUZIKE
Vladimir Pejković


SCENSKI GOVOR
dr. Ljiljana Mrkić Popović


SCENSKI POKRET
Bojana Robinson


ORGANIZATOR
Ivana Jovović


INSPICIJENT
Dejan Popović


SUFLER
Marija Stojić


FOTOGRAFIJE
Marija Ivanišević


LICA

Major 
Pavle Pekić

Tot

Bojan Žirović

Mariška, njegova žena

Dušanka Stojanović

Agika, njegova kći

Jelisaveta Orašanin

Poštar

Jovo Maksić

Trubač duvačkog orkestra vatrogasaca

Dušan Petrović


PRODUKCIJA
BDP